بدون یک انقلاب عمیق فکری، هیچ تحولی در جامعه ممکن نیست (برداشت شهید چمران از آیه 11سوره رعد)
تا بهار دلنشین ...... آمده سوی چمن
ای بـــــهار آرزو ...... بر سرم سایه فکن
چون نسیم نو بهار ...... بر آشــیانم کن گذر
تا که گلباران شود ...... کـــــلبه ویران من
تا بهار زنــدگی ...... آمد بیا آرام جان
تا نسیم از سوی گل ...... آمـــد بیا دامن کشان
چون سپندم بر ســـــر ...... آتش نشان بنشین دمی
چون سرشکم در کـنار ...... بنشین نشان سوز نهان
سال نو را به همه دوستان شادباش می گویم.
فقط همین را می توانم بگویم که این کار خاتمی را تحسین می کنم و می ستایم. البته طنز روزگار را هم نباید نادیده گرفت. دوازده سال پیش در چنین روزهایی، خاتمی که برای افکار عمومی ناشناخته بود، برای شناساندن خود از تصاویرش کنار میرحسین موسوی و تأیید وی بهره می گرفت و امروز ....؟!
در همین باره:
فکر می کنم باز هم در گیر و دار رقابت های انتخاباتی، مهم ترین مسائل مملکت فراموش شود. چیزی که همواره رنج داده، بی توجهی همیشگی به مسأله مهم آموزش بوده که زیربنای فکری جامعه است. برای نمونه می توانیم به لیست وزرای آموزش و پرورش و نیز وزرای آموزش عالی سال های گذشته بنگریم. به راستی کدام شخصیت مدیر، توانمند، صاحب نظر و مؤثر را در این دو وزارتخانه دیده ایم؟ و یا چه برنامه قابل توجه و اصولی برای این امر مهم شاهد بوده ایم؟ آیا کسانی مثل پرورش، اکرمی ، نجفی، مظفر، حاجی، فرشیدی، احمدی، معین، هاشمی گلپایگانی، زاهدی و ... مناسب چنین نهادهای مهمی بوده اند؟ و اگر بوده اند حضور آنها چه سودی به حال کودکان، نوجوانان و جوانان ما داشته است؟ همه ما که از عمق وجودمان، پوسیدگی اداری و فکری این نهادها را لمس کرده ایم، به خوبی از ناتوانی و زیانبار بودن این وزراتخانه ها آگاهیم و خوب می دانیم که سیستم کنونی نه دانشی می آموزد و نه پرورشی در کار است. آیا روزی می رسد که یک کاندیدای ریاست جمهوری یا یک رییس جمهور، فکری به حال آموزش فرزندان این سرزمین بکند؟
اعتمادملي، حوزه: مکتبِ آيتالله: آيتالله سيدعلي محققداماد را ميتوان پرورش يافته مکتب فقهي قم دانست. وي بيشترين دوره تحصيلات حوزوياش را نيز در قم گذارنده است. مکتب قم از تفاوتهاي بنيادين با مکتب نجف،سامرا و تهران برخوردار است. پرورشيافتگان قم هم در نظر و هم در عمل، ويژگيهاي منحصربهفردي دارند. در عمل به مساله تبليغ اهميت ويژهاي ميدهند. آيتالله علي محققداماد از همان دوران کودکي به ياد دارد که در ايام تبليغي محرم، صفر و رمضان، مدرسه فيضيه به طرز کاملا محسوسي خلوت ميشده و طلبهها عازم شهرها و روستاهاي مختلف ميشدهاند. اين ويژگي مکتب قم را ميتوان از دلايل مهم تسريع در پيروزي انقلاب اسلامي و قدرتگيري روحانيت دانست. علاوه بر آن، در مکتب قم انتشار تقريرات درس استاد همانند نجف رونق ندارد. محققداماد از سمبلهاي بارز اين پديده است. او تاکنون حاضر به انتشار تقريرات خود از دروس استادانش نشده است. البته از زمان آيتالله بروجردي و با تشويق ايشان، انتشار تقريرات در قم تا حدودي رونق گرفت.
از لحاظ نظري نيز مکتب قم مختصاتي دارد. به گفته دکتر مصطفي محققداماد (برادر کوچک آيتالله سيدعلي محققداماد)، فقهاي مکتب قم در بخش عبادات فقه به روايات اهميت ويژهاي ميدهند، به روايات تسلط دارند و آنها را تحليل ميکنند، به راحتي تاسيس اصل نميکنند و در بخش معاملات فقه نيز روش عرفي را ترجيح دادهاند. مصطفي محققداماد تاريخ تاسيس مکتب قم را همزمان با تأسيس حوزه علميه قم به دست جد مادرياش شيخ عبدالکريم حائري ميداند و ميگويد:«اين مدرسه كه نامش را مدرسه قم ميگذاريم براي خود يك مكتب فقاهتي دارد، روش نگارش دارد كه از نظر نگارش كاملا متفاوت با روش نجف و سامراست. حتي به نظرم به تدريج كه مرحوم آيتالله العظميبروجردي در قم مسكن ميگزينند و مرجعيت شيعه به دوش ايشان قرار ميگيرد حوزه علميه و مدرسه قم از نظر فقاهت و از نظر اجتهاد يك چهره جديدي كاملا جدا از آن 2 مكتب براي خود اتخاذ ميكند.»
مکتب فقهي مرحوم آيتالله العظميبروجردي، مكتب فقهاي نجف را دچار استنباط افراطي در استفاده از علم اصول فقه ميداند و ميكوشد با توجه به چند عنصر تعيينكننده يعني تاريخ فقه و سير تطور هر مساله در بستر زمان و توجه به اقوال اهل سنت به عنوان قرائني براي فهم روايات و با تمسك كمتر به اصول عمليه و صنايع ديگر اصولي خود را به گوهر شريعت نزديك كند.
***
استاد و پدر آيتالله: آيتالله العظميسيدمحمد محقق داماد (پدر آيتالله سيدعلي محققداماد) از علماي بزرگ قم در دهههاي 40 و 50 شمسي بود. وي حوزه درسي پرثمري داشته است. تدريس وي به حدي دشوار و فني بود که فقط طلاب مستعد و درسخوان قم ميتوانستند از آن بهره ببرند. مرحوم داماد که از شاگردان خاص موسس حوزه علميه قم - مرحوم آيتالله شيخ عبدالکريم حائرييزدي - بود، پس از آنکه داماد شيخ شد، به «سيدمحمد محققداماد» شهرت يافت. از مراجع کنوني ميتوان به حضرات آيات منتظري، شبيريزنجاني، مکارمشيرازي، جواديآملي، موسوياردبيلي و نوريهمداني اشاره کرد که شاگرد وي بودهاند. همچنين بزرگاني همچون حضرات آيات حائرييزدي، مشكيني، مرتضي مطهري، مصطفي خميني، موسي صدر، رباني شيرازي، دکتر بهشتي، طاهرياصفهاني و دهها استاد برجسته ديگر از شاگردان اين عالم شيعي بودهاند. آشنايي آيتالله منتظري با آيتالله مطهري و دوستي آيتالله خامنهاي با آيتاللههاشميرفسنجاني هم در کلاس درس مرحوم آيتالله داماد شکل ميگيرد. آيتالله منتظري از مخالفت آيتالله محققداماد با تقرير نويسي طلاب و نيز فلسفه سخن گفته است. گويا آيتالله داماد معتقد بوده که تقريرنويسي (جزوه نويسي دروس استاد) سبب افت علمي طلبهها ميشود. وي در سال 1347 شمسي در سن 64 سالگي درگذشت.
***
موثرترين استاد آيتالله: آيتالله شيخ مرتضي حائرييزدي فرزند ارشد آيتالله العظميشيخ عبدالکريم حائري (موسس حوزه علميه قم) از علماي بزرگ معاصر بود. وي که شاگرد شاخص آيتالله العظميبروجردي بود نزد شوهر خواهرش آيتالله سيدمحمد داماد نيز درس خواند و به توصيه پدرش به حلقه شاگردان آيتالله گلپايگاني نيز پيوست. شيخ مرتضي را ميتوان موثرترين استاد آيتالله سيدعلي محققداماد دانست. محققداماد نيز همچون دايياش شيخ مرتضي هنگام تدريس، کمتر به نقل اقوال ديگر علما ميپردازد و در تقسيمبندي مطالب و تبيين ادله آن و انتخاب نظر خويش بسيار دقيق و منظم است. شيخ مرتضي در جريانات اصلاح حوزه در زمان آيتالله بروجردي در کنار امام خميني بسيار فعال بود و پس از بروز اختلاف ميان اصلاحطلبان حوزه با آيتالله بروجردي، شيخ مرتضي به حالت قهر عازم مشهد شد و چندين ماه مقيم آن شهر شد. در دوران مبارزات روحانيت نيز وي از حاميان نهضت امام خميني بود. پس از انقلاب نيز در مجلس خبرگان قانون اساسي به عنوان نماينده قم برگزيده شد و نقش فعالي داشت. با اين حال در سالهاي پاياني عمر از منتقدان وضع موجود به حساب آمد. وي که پدر عروس بزرگ امام خميني (پدر همسر آقا مصطفي خميني) بود، در اواخر اسفند سال 64 در سن 72 سالگي درگذشت.
***
قوم و خويش آيتالله: آيتالله سيدعلي محققداماد داراي پيوندهاي وثيق سببي و نسبي مهمي با ارکان سياست ايران است. برادرش مصطفي از حقوقدانان مهم کشور و از سال 60 تا 70 رييس سازمان بازرسي کل کشور و عضو شوراي عالي قضايي بوده است. همسر آقامصطفي (فاضله لاريجاني) نيز خواهر علي لايجاني، رئيس مجلس هشتم است. معصومه حائري دختر شيخ مرتضي حائري و دختردايي برادران محققداماد نيز عروس بزرگ امام خميني و همسر مرحوم آيتالله سيدمصطفي خميني بوده است. 2 داماد بزرگ آيتالله سيدعلي محقق، برادرزاده و خواهرزاده حسين مرعشي سياستمدار برجسته کرماني هستند. داماد سوم نيز حجتالاسلام سيدمحمدرضا احمدي نيز نوه دختري آيتالله العظميبروجردي است. نوه دختري مرحوم آيتالله العظميگلپايگاني نيز تنها عروس آيتالله محققداماد است. دومين نسبت خويشاوندي ميان بيت امام خميني و بيت محققداماد چندي پيش برقرار شد و نوه دختري سيدمصطفي محقق با حجتالاسلام مرتضي اشراقي نوه دختري امام وصلت کرد. دختر دکتر رضا اردکانيان معاون وزير نيرو در دولت خاتمي و مدير منصوب سازمان ملل در برنامه دهه بينالمللي آب نيز عروس دکتر مصطفي محقق است. مرحوم مهندس سيدجعفر محققداماد ديگر برادر آيتالله علي محققداماد نيز که 2 سال پيش درگذشت، با دختر دايياش آيتالله دکتر مهدي حائرييزدي ازدواج کرده بود. آخرين فرزند مرحوم آيتالله سيد محمد داماد نيز سيدکاظم محقق است که همچون برادرش مرحوم جعفر به کسوت روحانيت درنيامد.
***
شاگردان آيتالله: صدها شاگرد برجسته و شناخته شده را ميتوان حاصل چند دهه تدريس آيتالله محققداماد دانست. وي که پيش از انقلاب به تدريس سطوح عالي حوزه اشتغال داشته، از مدرسه خان (آيتالله بروجردي) تا مدرسه دارالشفا شاگردان فراواني را تربيت کرده است. حجتالاسلام والمسلمين سيدمحمد خاتمي رئيسجمهور پيشين کشورمان کتاب اصولي معالم را نزد آيتالله خوانده است. برادران انصاري (محمدعلي و مجيد) از چهرههاي شاخص دفتر امام خميني نيز در سالهاي پيش از انقلاب در درس خصوصي وي شرکت کردهاند. مجيد انصاري به خاطر ميآورد که درس کفايه آيتالله محققداماد بسيار شلوغ و پرطرفدار بوده است. وي از قوت علمي و تدريس منظم، دستهبندي شده و در عين حال سريع آقاي محقق به عنوان دلايل حضورش در کلاس درس وي نام ميبرد. او به خاطر ميآورد که حجتالاسلام والمسلمين محسن قمي، عضو کنوني مجلس خبرگان و نماينده سابق رهبري در دانشگاهها نيز همراه با وي در اين درس شرکت ميکرده است.
حججالاسلام والمسلمين علي فلاحيان (وزير اسبق اطلاعات)، طه هاشمي(نماينده قم در مجلس پنجم)، ابراهيم رئيسي (معاون اول قوه قضائيه)، علي بنايي (نماينده قم در مجالس هفتم و هشتم)، قاسم روانبخش (دبير سياسي هفتهنامه پرتو سخن و از چهرههاي مشهور نزديكان آيتالله مصباح) و صادق حقيقت (استاد دانشگاه مفيد قم) از ديگر شاگردان شناختهشده آيتالله علي محققداماد هستند. 2 نوه امام خميني (حاج حسن آقا خميني و مسيح بروجردي) نيز از شاگردان مهم وي بودهاند. حاج حسن خميني از کساني است که دوره کامل درس خارج اصول ايشان را تقرير کرده است.
***
سوگواري جمعهها: پيشينه جلسه هفتگي آيتالله محققداماد به زمان حيات پدر (مرحوم آيتالله سيدمحمد داماد) ميرسد. صبح هر جمعه دوستان و دوستداران آيتالله ميتوانند در اين جلسه شرکت کنند. بناي اصلي اين نشست هفتگي، ذکر مصائب اهل بيت (ع) بوده و در حاشيه آن نيز صحبتهاي خودماني شنيدني ردوبدل ميشود. مراجع تقليدي چون آيات عظام شبيريزنجاني، جوادي آملي، سبحاني و مکارمشيرازي نيز بهطور متناوب در اين جلسه شرکت کردهاند.
***
3 يار حوزوي: آيتالله محققداماد روزانه 2 کلاس رسمي دارد که هر 2 در مدرسه علميه دارالشفا (جنب مدرسه فيضيه) برگزار ميشود. درس اول، خارج فقه است که بر مبناي کتاب تحريرالوسيله امام پيش ميرود. در اين درس، حجتالاسلام والمسلمين حاج سيدحسن خميني هم شرکت ميکند. ساعت 10 صبح اين درس تمام ميشود و استاد پس از دقايقي استراحت، درس خارج اصول خود را آغاز ميکند. در اين فاصله برخي از شاگردان نيز تغيير ميکنند و از جمله حاج حسن خميني براي تدريس کفايه به نمازخانه همين مدرسه ميرود. در عکس روبهرو 3نفر از حاضران در درس خارج اصول در بهمنماه سال گذشته را ميبينيد. در اين عکس حججالاسلام والمسلمين سيدمحسن محقق (فرزند استاد)، سيدحسن خميني و سيد محمدرضا احمدي (داماد استاد) پس از پايان درس اصول فقه مشغول گپ زدن هستند.
***
آيتالله به مثابه فعال اجتماعي: آيتالله محققداماد از فعالترين علماي قم در عرصه فعاليتهاي مدني و اجتماعي است. تاسيس و اداره يك بيمارستان در قم (وليعصر)، بنيانگذاري شهرک مسکوني مهديه (ويژه طلاب)، يزدانشهر، سراي سالمندان قم و بوستان علوي و مشارکت در ساخت چند مدرسه در قم و کرج بخشي از فعاليتهاي وي بوده است. نقش کليدي در تاسيس و مديريت صندوق قرضالحسنه ذخيره علوي نيز از فعاليتهاي مهم اوست. وي همچنين در تاسيس انتشارات صدرا و نسل جوان نيز مشارکت داشته است.
چهاردهمین سالگرد درگذشت مرحوم حاج سید احمد خمینی به عرصه قدرت نمایی روحانیون و سیاستمداران منتقد احمدی نژاد بدل شد. هر سه کاندیدای اصلاح طلبان در غیاب احمدی نژاد و یاران نزدیکش، در این مراسم حاضر شدند و یاد و خاطره دوست و همفکر پرنفوذ خود را گرامی داشتند.
اگرچه خاتمی و میرحسین موسوی و کروبی کنار هم ننشستند و برخورد خاصی با هم نداشتند، ولی نفس حضور آنها در چنین مراسم مهمی معنادار بود. حضور همه سران نظام به جز احمدی نژاد، معنای خاصی به مراسم داده بود. تا جایی که من دیدم فقط داودی معاون اول رییس جمهور در این مراسم شرکت کرد. در حالی که بنا به سنت نانوشته ای، در آیین سالیانه گرامیداشت حاج احمد آقا همه سران نظام شرکت می کنند. این مراسم و مراسم سالگرد امام، تنها مجالس گرامیداشتی هستند که آیت الله خامنه ای همواره در آن شرکت می کند. همچنین تنها باری که آیت الله خامنه ای در دوران رهبری اش نماز میت خوانده، نماز بر پیکر حاج سید احمد آقا بوده است.
نکته مهم دیگر این مراسم، سخنان پرشور ناطق نوری در دفاع از هاشمی رفسنجانی بود. وی در حضور هاشمی از انتخاب دوباره وی به ریاست مجلس خبرگان رهبری تمجید کرد و آن را انتخابی هوشمندانه و معنادار خواند. وی همچنین از سید احمد خمینی با عنوان «اصولگرای روشنفکر» یاد کرد که در نوع خود تازگی داشت. همچنین حضور برخی از روحانیون نزدیک به طیف آیت الله منتظری نیز از دیدنی های مراسم امروز بود.
در عکس بالا میرحسین موسوی را در کنار سه روحانی برجسته و آیت الله زاده می بینید. نخست آیت الله موسوی بجنوردی، پدر همسر حاج حسن خمینی و فرزند مرحوم آیت الله العظمی میرزا حسن بجنوردی از مراجع بزرگ نجف در سال های پیش از انقلاب ایران، سپس آیت الله محمد جواد فاضل لنکرانی فرزند مرحوم آیت الله العظمی فاضل لنکرانی که سال 86 درگذشت و در نهایت نیز آیت الله دکتر مصطفی محقق داماد فرزند مرحوم آیت الله العظمی سید محمد داماد. به جز موسوی بجنوردی و محقق داماد که از طیف اصلاح طلبان هستند، محمد جواد فاضل لنکرانی که تا پایان مراسم حضور داشت از اصولگرایان منتقد دولت نهم شمرده می شود که در جریان انتخابات سال 84 همراه با جمعی از استادان بزرگ حوزه علمیه قم بیانیه ای در حمایت از هاشمی صادر کرد.
خط امامی های دیروز و اصلاح طلبان امروز همچون همیشه برای سید احمد خمینی سنگ تمام گذاشتند. سید احمد آقا که ارتباط تنگاتنگی با این جناح داشت، پس از رحلت امام خمینی به عنوان مهم ترین کاندیدای این طیف برای رهبری مطرح بود. عباس سلیمی نمین در نقدی که با عنوان «پاسداشت حقیقت» بر خاطرات آیت الله منتظری نوشته، از جلسه ای سخن گفته که در ساعات پس از انتشار خبر رحلت امام، با حضور سران مجمع روحانیون تشکیل شد و این روحانیون چپ گرا خواهان رهبری سید احمد خمینی شدند. به گفته سلیمی نمین، احمد آقا با درخواست دوستانش مخالفت کرد و موضوع مسکوت ماند. (ص 193 این کتاب)
البته ارتباط نزدیک یادگار امام با جناح چپ ادامه یافت و روزنامه مشهور «سلام» به پیشنهاد سید احمد به این نام مزیّن شد. روزنامه ای که توقیف آن به بحران کوی دانشگاه در تیر ماه 78 منجر شد. مجمع روحانیون و سیاستمداران نزدیک به آن، با درگذشت سید احمد خمینی مهم ترین و پرنفوذترین حامی خود را از دست دادند.
نسخه پی دی اف را از اینجا دانلود کنید. همچنین از اینجا و اینجا هم می توانید بخوانید. این نوشته هم بی ارتباط نیست.
در پی درگذشت مهندس مجتبی صافی فرزند آیت الله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی و نوه دختری مرحوم آیت الله العظمی محمد رضا گلپایگانی، آیت الله العظمی حسین وحید خراسانی بر پیکر وی نماز گذارد. صافی گلپایگانی و وحید خراسانی از کهنسال ترین مراجع کنونی قم و سنت گراترین علمای ایران شمرده می شوند. صافی گلپایگانی که مدت کوتاهی در دهه ۶۰ دبیر شورای نگهبان بود به دلیل مخالفت های پی در پی با سیاست های دولت میرحسین موسوی و سایر چپ گرایان حاکم از شورای نگهبان کناره گیری کرد و به قم بازگشت تا در کنار پدر همسرش مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی به نقد حاکمیت بنشیند. آیت الله صافی به دلیل مخالفت با تأسیس نهاد مجمع تشخیص مصلحت از رأی دادن به قانون اساسی بازنگری شده در سال ۶۸ خودداری کرد.
او امروز در کنار آیت الله وحید خراسانی که هر دو حدود نود سال دارند، به عنوان متنفذترین و سنت گراترین مراجع قم شناخته می شوند. وحید خراسانی میراث دار مکتب نجف است و صافی گلپایگانی از بزرگان مکتب فقهی قم. اما هر دو در پاسداری از سنت هم عقیده اند.
تصاویر بیشتر را در اینجا ببینید.
فردا قرار است در صفحه حوزه روزنامه اعتماد ملی پرونده ای درباره استادم حضرت آیت الله سید علی محقق داماد منتشر شود. بیشترین زحمت این پرونده را مرتضی کشیده و امیدواریم مورد استقبال قرار گیرد. آیت الله محقق شاید به اندازه برادر کوچکشان آیت الله دکتر سید مصطفی محقق داماد شناخته شده نباشد. به ویژه آنکه سیاستمداران، حقوقدانان و دانشجویان رشته حقوق با مصطفی محقق داماد و آثار حقوقی وی آشنا هستند. با این حال آیت الله سید علی محقق دماد که فرزند ارشد مرحوم آیت الله العظمی سید محمد محقق داماد و نوه مؤسس حوزه علمیه قم هستند، بدون اغراق باید بگویم که از تیزهوش ترین، خوش فهم ترین و مؤدب ترین افرادی هستند که دیده ام. قبلاً نیز درباره ایشان و پدرشان نوشته بودم که در اینجا و اینجا می توانید بخوانید.
بهرهگيري از رسانههاي مدرن از عصر قاجار آغاز شد و روحانيون هم مانند هر پديدهاي با اين رسانهها برخوردهاي متفاوتي داشتند. بخشي از روحانيت زماني طولاني سپري کرد تا با اين سوغات عصر مدرن کنار بيايد. همانگونه که در برابر بسياري از محصولات مدرنيته مقاومت ميکرد و به مرور زمان کنار ميآمد. با اين حال رسانههاي مکتوبي چون روزنامه و کتاب به دليل مانوس بودن با فضاي علميو مطالعاتي حوزهها زودتر و آسانتر از ديگر رسانههاي مدرن در ميان روحانيت جا باز کردند.
این نوشته را در حوزه نامه یا در ادامه مطلب بخوانید.
دفتر تبليغات اسلاميحوزه علميه قم اکنون سه دهه پس از تأسيس، ديگر يک دفتر معمولي نيست. بزرگترين نهاد حوزوي کشور است که عهدهدار اصلي امر پژوهش، تبليغ و نشر کتب و مجلات تخصصي حوزه است. هرساله هزاران مبلغ حوزوي با پشتيباني و هماهنگي اين دفتر به شهرها و روستاهاي کشور اعزام ميشوند. انتشارات وابسته به اين دفتر - بوستان کتاب - مهمترين ناشر حوزوي و يکي از مهمترين ناشران کشور است که بارها موفق به دريافت نشان ناشر برگزيده کشوري و حوزوي شده است.
همچنين موسسات پژوهشي مهم قم وابسته به اين دفتر هستند. دانشگاه باقرالعلوم و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي که دو موسسه بزرگ شهر قم هستند، از زير مجموعههاي دفتر تبليغات شمرده ميشوند. مرکز ملي پاسخگويي به سوالات ديني نيز چند سالي است از سوي اين دفتر تاسيس شده و بنا به گزارش مديران اين مرکز، روزانه پاسخگوي هزاران پرسش ديني است.
این نوشته را در حوزه نامه یا در ادامه مطلب بخوانید.
در همین باره:
پنجشنبه صبح سالن اجتماعات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي وابسته به دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم شاهد مناظره آتشين حجتالاسلام والمسلمين صادق لاريجاني با 2 نفر از منتقدانش درباره نظريه «اجتهاد متوسط» بود. از همان دقايق نخستين نشست، سالن مملو از طلاب و روحانيون شد و جايي براي نشستن نبود. اغلب حضار تا پايان اين مناظره 2ساعته، پيگير مباحث چالشبرانگيز اين روحاني جوان و تاثيرگذار خاندان لاريجاني بودند. حجتالاسلام والمسلمين صادق لاريجاني که در 2 نهاد مهم مجلس خبرگان و شوراي نگهبان عضويت دارد، اين روزها که شانزدهمين سال درگذشت پدرش آيتاللهالعظمي ميرزاهاشم آملي را پشت سر گذاشته، به عنوان يکي از نامزدهاي تصدي پست رياست قوه قضائيه پس از آيتالله هاشميشاهرودي از سوي برخي رسانههاي نيمه رسمي مطرح شده است.
البته با توجه به حضور برادرش علي لاريجاني در پست رياست قوه مقننه بعيد به نظر ميرسد که وي به رياست يک قوه ديگر برگزيده شود. مناظره جنجالي شيخ صادق لاريجاني که در راستاي سلسله نشستهاي نظريهپردازي از سوي دفتر جنبش نرمافزاري پژوهشگاه وابسته به دفتر تبليغات اسلاميبرگزار شد، با انتقاد حجتالاسلام والمسلمين عبدالله احمدي شاهرودي از استادان سطوح عالي حوزه به چالش کشيده شد. احمدي شاهرودي در کنار حجتالاسلام والمسلمين احمد مبلغي رئيس اين پژوهشگاه به عنوان ناقد نظريه دعوت شده بود.
متن کامل گزارش من از این مناظره را در حوزه نامه و یا در ادامه مطلب بخوانید.
سفر حجة الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی به عراق و دیدار وی با مراجع تقلید نجف از رویدادهای تاریخی و مهمی است که در چند روز اخیر شاهدش بوده ایم. فارغ از نتایج سیاسی غیرمستقیم این سفر که در کوتاه مدت و درازمدت ممکن است به سود منتقدین دولت نهم تمام شود، از نظر حوزوی نیز این رخداد اهمیت ویژه ای دارد. هاشمی رفسنجانی از امتیاز مهم ریاست بر مجلس خبرگان رهبری برخوردار است که متشکل از مجتهدین و روحانیون صاحب نفوذ کشور است. علاوه بر این همانگونه که پیشتر هم گفته بودم، باید هاشمی رفسنجانی را سمبل جمهوری اسلامی برشمرد.
وی با چنین پیشینه و جایگاهی توانست مهم ترین سفر سیاسی - مذهبی یک مقام ایرانی به عراق را ترتیب دهد و در این میان باید مهم ترین دستاورد سفرش را مذاکره مستقیم و بی واسطه و البته محرمانه وی با آیت الله العظمی سیستانی دانست. آنگونه که سایت نزدیک به محسن رضایی - که از همراهان هاشمی در این سفر بوده - مخابره کرده است، آیت الله سیستانی به هاشمی گفته که خاطرات وی را مطالعه می کند. هاشمی توانسته از دومین مرجع تقلید شاخص معاصر نظر مثبتی درباره انتشار خاطراتش اخذ کند. پیش از این نیز آیت الله العظمی سید موسی شبیری زنجانی در روزهای حمله هواداران دولت نهم به هاشمی درباره برخی محتویات خاطراتش، در دیدار هاشمی با وی نظر مثبت خود را درباره انتشار خاطرات هاشمی بیان کرد.
اما آیت الله سیستانی در دیدار با هاشمی موضع گیری مهمی هم داشته که می تواند به سود هاشمی و همفکران اصلاح طلب و اصولگرایش باشد. مرجع تقلید 78 ساله شیعه که می توان از جهاتی وی را مهم ترین و متنفذترین مرجع کنونی جهان تشیع قلمداد کرد، نسبت به انزوای اعتدال گرایان در ایران ابراز نگرانی کرده است. البته برای کسانی که به مبانی فکری و روحیات فردی این مرجع تقلید مشهدی الاصل آشنا هستند، چنین سخنانی چندان شگفت آور نیست.
آیت الله سیستانی به گواه بسیاری از نزدیکان و آگاهان، تسلط بالایی به مسائل روز دارد و از همان دوران جوانی پیگیر تحولات جهانی بوده و با مکاتب روز آشناست. روحانیون فعال حوزه نجف روایت می کنند که سیستانی جوان در سال های دهه 40 شمسی خواننده همیشگی نشریات معتبر غربی بوده است. از سعید حجاریان هم شنیده ام که آیت الله سیستانی آشنایی فوق العاده ای با تاریخ معاصر ژاپن (به عنوان سمبل رشد کشورهای آسیایی) دارد. برخی از دوستان آیت الله نیز نقل می کنند که وی مستقیماً پیگیر دائمی مطالب روزنامه های ایران است. حتی شنیده ام که ده سال پیش آیت الله شخصاً دادگاه جنجالی غلامحسین کرباسچی شهردار اسبق تهران را مشاهده کرده، انتقادات جدی نسبت به نحوه محاکمه وی داشته و همچنین از صدور حکم اعدام دکتر آغاجری نیز به شدت گلایه مند بوده است.
همه این شواهد و قرائن نشان می دهد که چرا آیت الله سیستانی نسبت به برخی مسائل داخلی ایران نگرانی هایی دارد و آنها را به هاشمی منتقل می کند. آیت الله سیستانی که می توان وی را نماد پیوند حوزه قم با نجف دانست، اکنون به بازیگر اصلی جامعه مدنی در عراق بدل شده و حتی مخالفت ها، اهانت ها و فشارهای طلبه جوان و جویای نامی چون مقتدا صدر نتوانست خللی به جایگاه وی وارد کند.
هاشمی رفسنجانی یقیناً حامل پیام های محرمانه مهم تری از جانب مرجع تقلید بزرگ شیعه برای سران نظام است. بعید نیست که هاشمی راهی قم نیز شود تا با مراجع قم نیز درباره نتایج این سفر تاریخی رایزنی کند. چه مخالف هاشمی باشیم و چه موافقش، باید سفر اخیر وی را مهم بدانیم و تحسین کنیم. فقط سیاستمدار مقبول و ریسک پذیری چون هاشمی می توانست به این سفر حساس برود.
در همین باره:
صفحه حوزه اعتماد ملی هم دیروز متولد شد. از این پس می توانید مطالب این صفحه و نیز نوشته های دیگر حوزه نویسان را در حوزه نامه بخوانید.
خبر دیروز فارس مبنی بر تکذیب شایعه درگذشت آیت الله منتظری در حالی منتشر شد که به گفته سعید منتظری فرزند این آیت الله مشهور حوزه علمیه قم، چندمین بار است که این شایعه در سطح وسیعی منتشر می شود. به یاد دارم که بار نخست در روزهای پایانی حصر خانگی این روحانی ناراضی در بهمن 1381 بود که خبر جدی بیماری لاعلاج و حال وخیم وی منتشر شد. اما دیدارهای مکرر وی در روزهای نخست آزادی اش این شایعات را به فراموشی سپرد. سه سال پیش نیز خبر درگذشت وی در سطح شهر قم پخش شد و حتی برخی از استادان حوزه قصد تعطیلی دروس خود را داشتند. آن خبر نیز با حضور آیت الله منتظری در درس هفتگی خود، از یادها رفت. هنوز معلوم نیست که چه کسانی هر سه سال یک بار، اخباری دالّ بر بیماری یا درگذشت آیت الله منتظری را در سطح وسیعی منتشر کرده اند، اما هر چه باشد انتشار چنین اخباری، نام این آیت الله شاخص گروه های اپوزیسیون را بر سر زبان ها نگه می دارد و به سود هواداران اوست. هر چند احتمال دارد که حاکمیت نیز با انتشار این خبر، قصد تست شرایط احتمالی پس از درگذشت آیت الله 87 ساله را دارد.
آقای منتظری علاوه بر آنکه از سوی طیف وسیعی از منتقدین و مخالفین نظام حمایت می شود، در میان نیروهای متنفذ درون نظام نیز دارای هوادارانی است. قالیباف در نزاع انتخاباتی سال 84 رسماً اعلام کرد که بخشی از نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از حامیان شهید حاج داود کریمی هستند. حاج داود کریمی از فرماندهان مهم سپاه در دوران جنگ بود که حامی و مقلد آیت الله منتظری شمرده می شد و به دلیل حمایت علنی از وی در اوایل دهه هفتاد مدتی را در زندان گذراند. کریمی تابستان 83 به دلیل مصدومیت شدید شیمیایی به شهادت رسید و حاج حسن خمینی در حرم امام بر پیکر وی نماز گذارد.
بی تردید آیین های تدفین و بزرگداشت آیت الله منتظری مورد توجه جدی مدیران سیاسی و امنیتی نظام است. این مسأله به اندازه ای جدی است که بی بی سی در دو سال اخیر ضبط برنامه های ویژه ای به مناسبت درگذشت آیت الله منتظری را در دستور کار خود قرار داده و با برخی از نیروهای ملی مذهبی و هواداران آقای منتظری گفتگو کرده است.
تکذیب این شایعه از سوی رسانه ای چون فارس، احتمال دوم را تقویت می کند. اگرچه همانگونه که گفتم هواداران وی نیز سود مهمی از این شایعات می برند.
دوستان کمپین حمایت از آقای خاتمی، نوشته من با عنوان «خاتمی و روحانیت؛ دیالکتیک عشق و نفرت» را در سایت خود گذاشته و البته یک تغییر بسیار جزئی! و لابد مصلحت اندیشانه در آن داده اند:
عبارت اصلی: «شاید اگر هاشمی به جای خاتمی در ایتالیا با زنان دست می داد، لطمات جبران ناپذیری را متحمل می شد.»
عبارت تغییر یافته: « شاید اگر خبر دست دادن با زنان در ایتالیا به جای خاتمی درباره هاشمی منتشر میشد، هاشمی لطمات جبرانناپذیری را متحمل میشد.»
شاید نگرانی این دوستان از پیامدهای انتساب ماجرای سال گذشته ایتالیا به آقای خاتمی قابل درک باشد، ولی بهتر نبود که به جای تحریف نوشته من، آن را یا اصلاً منتشر نمی کردند و یا جمله مذکور را به جای تحریف، سانسور می کردند؟ البته وقتی آقای خاتمی با آن تکذیبیه آنچنانی، منکر کار خود می شود، دیگر انتظاری از دوستان ایشان نیست. آقای خاتمی! راهی که شما و ما و همه پیش رو داریم به صداقت، جسارت و تدبیر نیاز دارد. باور کنید!
امروز روز رحلت پیامبر بزرگ اسلام است و امیدوارم بعضی ها حداقل امروز از بی عرضه گی خود خجالت بکشند. آخر شما را به خدا این چه نوع خبررسانی ابلهانه ای است که ما رواج می دهیم؟! فکر می کنید که حتماً رسالت مسلمانی خود را انجام داده اید؟! شما که دیگران را مدعی روشنفکری می دانید آیا خودتان مرد ادعا نیستید؟مدعی مسلمانی نیستید؟! لطفاً اگر عرضه دارید پاسخ منطقی و مستدلی به مدعاهای سروش و مجتهد شبستری و گنجی بدهید و اگر ندارید (که گویا اصرار زیادی دارید که حماقت و نقص فکری خود را به رخ همه بکشید) حداقل سکوت کنید و گرد و خاک نکنید تا در فضای سالم و علمی به ادعاهای مطرح شده پاسخ داده شود!
کاش به اندازه کافر ملحدی چون ابن ابی العوجاء از پیشوایان شیعه شناخت داشتید!دوستان خودشیفته من! جای شما در معرکه علمی نیست. بهتر است عرصه علم و پژوهش را بر اهلش تنگ نکنید و بگذارید باد بیاید! شما اگر صلاحیت و توانایی اش را داشتید در سالیان گذشته می توانستید جلوی آنچه را که انحراف می دانید بگیرید. آنقدر تنبل و کند ذهن بودید و هستید که کفن پوشیدن و شعار دادن و گرد و خاک کردن را بیشتر می پسندید. قبول کنید که ذهنتان کشش مطالعه و تحلیل یک صفحه از حرف های علمی را ندارد.
شما را به مظلومیت امام حسن (ع) سوگند می دهم که دست از سر دانش و پژوهش بردارید و از قدرت و ابزاری که به ناحق در دستتان قرار گرفته به زیان اعتقاداتتان بهره نگیرید! شما را به روح بزرگ محمد بن عبدالله (ص) قسم می دهم که بیش از این، دین او را مضحکه نکنید! این است جدال احسن قرآنی؟! این است سعه صدر محمدی؟! این است «أفلا تعقلون»؟! آنقدر مست قدرت شده اید که بدیهیات بحث علمی را فراموش کرده اید. امام صادق (ع) به کدام ویژگی انسانی و اسلامی و اخلاقی شما ببالد؟! به لجن پراکنی های شما؟! به فحاشی های شما؟! به سیاست بازی هایتان؟! به عربده کشیدن هایتان؟! به نفس کش طلبیدن هایتان؟! چند صفحه در پاسخ شبستری و سروش و گنجی نوشته اید؟! اصلاً چند صفحه از سخنان آنان را خوانده اید؟اساساً روزی چند صفحه مطالعه می کنید؟! آیا پاسخ یک شبهه علمی را باید یک فرمانده نظامی و یا یک روضه خوان بی سواد بدهد؟! آیا امامان ما پاسخ شبهات مخالفان خود را با روضه خواندن و گریاندن مردم می دادند؟!
من بین شما و امویان بیشتر شباهت می بینم تا علویان! مطمئنید که شیعه اید؟! آنقدر در روضه ها برای گریاندن مردم و شلوغ شدن هیأت از جنایات یزید گفته اید و شنیده اید که گویا اخلاق اموی را گوارای وجودتان کرده اید! شما که از سیره پیشوایان دینی خود فقط زندگی و منش حسین را فقط در حدّ چند ساعت روز عاشورا (آن هم احتمالاً به صورت تحریف شده) شناخته اید، بهتر است از آنها دفاع نکنید!
در همین باره: متن سخنان و فایل صوتی سخنان دکتر محمد مجتهد شبستری
خاتمی یک روحانی زاده فارغ التحصیل حوزه و دانشگاه است. آدمی است که نشان داده بلد است چگونه با روحانیت رفتار کند. حتی به گمان من بیش از هاشمی رفسنجانی زبان روحانیت را می داند. با وجود همه هنجارشکنی های خود و دوستانش، هنوز هم بین علمای بزرگ حوزه جایگاه نسبتاً مناسبی دارد. مراجع بزرگی چون حضرات آیات عظام بهجت، وحید خراسانی، سیستانی و شبیری زنجانی روابط حسنه ای با خاتمی داشته اند. حتی در ماجرای تحصن سه روزه حوزه علمیه قم در بهمن 1378 که یکی از مراجع تقلید (آیت الله نوری همدانی) و برخی از علمای بزرگ حوزه (مرحوم آیت الله مشکینی، آیت الله جوادی آملی و آیت الله سبحانی) در آن حاضر شده و خواهان عزل مهاجرانی از وزارت ارشاد شدند، باز هم برپاکنندگان تحصن موفق به راضی کردن مراجع بزرگ حوزه برای حضور در تحصن نشدند. آن تحصن بدون هیچ نتیجه ای پایان یافت و خاتمی در پاسخ به درخواست های مرحوم آیت الله مشکینی رییس وقت مجلس خبرگان و مهم ترین مقام حوزه علمیه تهدید کرده بود که اگر مهاجرانی برود، او نیز استعفا خواهد داد. شاید این مهم ترین ایستادگی خاتمی بر سر مواضعش بود.
تحصن بهمن 78 هم روابط حسنه خاتمی و بزرگان حوزه را تیره نکرد. شاید هر روحانی دیگری به جای خاتمی بود، با طرد و بایکوت حوزوی مواجه می شد. شاید اگر هاشمی به جای خاتمی در ایتالیا با زنان دست می داد، لطمات جبران ناپذیری را متحمل می شد. شاید اگر اندکی از عملکردهای خاتمی و دولتمردانش را ناطق نوری و کابینه احتمالی اش مرتکب می شدند، حیثیت حوزوی خود را از دست می دادند. اما خاتمی هنوز هم از اهرم های خوبی حتی در میان روحانیون و علمای سنت گرای حوزه برخوردار است. البته نمی توان تأثیر روابط خویشاوندی نزدیک خاتمی با چند بیت عالی رتبه حوزوی را منکر شد. یکی از مؤلفه های مهم و مؤثر در تحلیل های سیاسی و اجتماعی ایران، همین خویشاوندی های پیچیده است. اما خاتمی تنها به دلیل خویشاوندی با خاندان های مهمی چون خمینی، صدر و طباطبایی قمی و دوستی صمیمانه با خاندان حائری یزدی و محقق داماد به چنین جایگاهی دست نیافته است. او به وقت لزوم از پشتیبانی روحانیون منتقدش هم خودداری نکرده است.
یقیناً خاتمی در دوران جدیدی که برای خود تعریف کرده است، به فکر تعامل های جدی تری با حوزه خواهد بود. این بار او به حمایت های بیشتری نیاز دارد. دلخوری های مراجع تقلید نزدیک به طیف اصولگرا از دولت نهم می تواند کانال خوبی برای بهره گیری خاتمی باشد و خاتمی به یقین از این فرصت استفاده خواهد کرد. با این حال فضای عمومی حوزه به ویژه طلاب جوان آن هنوز هم از منتقدان سرسخت خاتمی شمرده می شوند.
باید منتظر بمانیم و ببینیم که این بار خاتمی چگونه بالانس نیروهای اثرگذار حوزه را سامان خواهد داد؟
