کارنامه امام علی (ع) به مثابه یک فعال سیاسی
شاید درباره عملکرد سیاسی امام علی(ع) نتوان زیباتر و رساتر از علی شریعتی سخن گفت. او در سخنرانی «پیروان علی و رنج هایشان» از امام علی(ع) به عنوان رهبری منحصر به فرد یاد می کند که سرنوشتی بر خلاف همه انسان ها برای خود رقم زده است، چرا که در زمان دوری از قدرت، محافظه کار بود و زمانی هم که به قدرت رسید، انقلابی عمل کرد و مرگی انقلابی داشت. این در حالی است که دیگران پیش از رسیدن به قدرت، انقلابی اند و وقتی که روی کار می آیند، محافظه کار می شوند. امام علی (ع) در دوران سی ساله پس از پیامبر که جامعه اسلامی، دوره گذار را طی می کرد و دچار چالش های فراوان بود، بیش از دو دهه در قامت یک محافظه کار تمام عیار ظاهر شد تا دستاوردهای دوران پیامبر را در طوفان اختلافات داخلی و تهدیدات خارجی حفظ کند. با وجود آنکه به باور او، جامعه اسلامی پس از پیامبر نتوانسته بود در برابر تعصبات باقی مانده از دوران جاهلیت مقاومت کرده و تسلیم ارزش های قومی و قبیله ای شده بود، اما همه این کجروی ها باعث نشد که او سیاست ورزی را کنار نهاده و انقلابی گری را پیشه کند. چرا که به خوبی می دانست که کوچک ترین تزلزلی در حکومت مرکزی، به قیمت از دست دادن دستاوردهای حداقلی پیشین تمام خواهد شد. او در خطبه شقشقیه به محاسباتی اشاره می کند که او را به محافظه کاری فعال سوق داد:
«و طفقت أن ارتئی بین أن أصول بید جذاء أو أصبر علی طخیة ... فرأیت أن الصبر علی هاتا أحجی»
در این اندیشه بودم که آیا با دست تنها برای گرفتن حق خود به پا خیزم یا در این محیط خفقان زا صبر پیشه کنم؟ ... پس از ارزیابی، بردباری را خردمندانه تر دیدم.
با تأمل در این سخن می توان به هوشمندی، عملگرایی و واقع بینی امام علی(ع) در ارزیابی دقیقش از شرایط جدید پی برد. او در عین حال که مزایای گزینه مخالفت با حاکمیت جدید را نفی نمی کند، اما کنار آمدن با وضع موجود را عاقلانه تر می بیند و از همین رو پس از تأخیر چند ماهه با خلیفه اول کنار می آید. در طول این مدت نیز رفتار آشوب طلبانه و عصیان گرانه ای از ایشان گزارش نشده است. از این رو می توان گفت که امیرالمؤمنین در عمل با یک سیاست ورزی و حسابگری عاقلانه به حداقل ها قانع شد و نخواست با آرمان گرایی انقلابی که طرفدارانی همچون ابوسفیان داشت، از خود قهرمان بسازد. در دوره بیست و پنج ساله برکناری اش از قدرت، باز هم به سیاست ورزی ادامه داد و به مشاوری امین برای خلفای راشدین بدل شد. خلفا نیز با وجود آنکه از اختلافات مبنایی عمیق علی با خود آگاه بودند، اما باور داشتند که او آنقدر امین و قابل اعتماد است که بتوان توصیه های او را بدون هیچ دغدغه ای عمل کرد. سیاست ورزی علی مستلزم کنار گذاشتن صداقتش نشده بود و همین ویژگی پیامبرگونه اش خاطر خلفا را آسوده می کرد. امام علی(ع) در دو جنگ ایران و روم با حضور مستقیم خلیفه دوم در جنگ مخالفت کرد. با وجود آنکه عمر بن خطاب مهم ترین مخالف فکری و سیاسی اش بود، حاضر نشد که از غیبت وی در پایتخت اسلامی استفاده کرده و با کودتایی غافلگیرانه به حق خود برسد. او هر دو بار به شدت با خروج خلیفه از مدینه مخالفت کرده و احتمال کشته شدن وی در جنگ و بروز خلأ مدیریتی در مدینه را به وی یادآوری کرد.(خطبه های 134 و 146)
دلخوری شدید وی از شخصیت، دیدگاه و عملکرد خلیفه دوم که مخالف عمده اش بود، سبب نمی شد که کارنامه مثبت او را نادیده بگیرد.(خطبه 228) حتی در نصیحتش به خلیفه سوم، کارنامه قابل قبول دو خلیفه پیشین را به او یادآور می شود.(خطبه164) اما همه اینها سبب نمی شود که در اوج محافظه کاری، نگران انحراف نباشد. او از فرصت اعتماد نسبی خلفا به وی به عنوان مشاور بهره می گرفت تا در حد مقدور از روند کجروی و وارونه شدن ارزش ها بکاهد. با این حال می داند که ضعف های جدی مردم و حاکمان، کار را بر دلسوزان و عالمان متعهد دشوارتر کرده و خطر انحراف جدی تر شده است. به مسلمانان در فرصت های گوناگون هشدار می دهد که اسلام در معرض وارونه شدن ارزش هاست و مقصر آن نیز سهل انگاری همه اقشار جامعه است.(خطبه های 103 و 108) پس از ترور خلیفه دوم نیز در برابر نابرابری موجود در شورای تعیین خلیفه، باز هم به وضع موجود رضایت داده و مصالح مهم تر را ترجیح می دهد و دست از سیاست ورزی برنمی دارد:
«و الله لأسلمن ما سلمت امور المسلمین و لم یکن جور الا علی خاصة»
به خدا سوگند تا هنگامی که اوضاع مسلمین سامان دارد و جز من به کس دیگری ستم نشود، به آنجه انجام داده اید گردن می نهم . – خطبه 74-
در دوران انزوا او علیرغم جوان بودنش به مثابه یک سیاستمدار هوشمند از حداقل ها نمی گذرد تا به حداکثرها برسد و نیز در قامت یک روشنفکر و منتقد ظاهر می شود تا از اخلاق و قانون تخطی نشود. با این حال از هرگونه ریسکی که او را حتی اندکی به آرمان هایش نزدیک کند می پرهیزد. به ارزش رأی اکثریت به خوبی واقف است و آن را نادیده نمی گیرد:
«و الزموا السواد الاعظم ... و ایاکم و الفرقة!»
با اکثریت باشید و از تفرقه بپرهیزید. – خطبه 127-
او به خوبی از پیامدهای هرج و مرج و آنارشیسم آگاه است و حکمرانی بد را بر فقدان حکومت ترجیح می دهد، چرا که برقراری نظم و امنیت و تدبیر اقتصادی و دفاعی جامعه برایش ارزش ذاتی دارد:
«لابد للناس من امیر برّ أو فاجر یعمل فی أمرته المؤمن و یستمتع فیها الکافر و یبلغ الله فیها الأجل و یجمع به الفیء و یقاتل به العدو و تأمن به السبل و یؤخذ به للضعیف من القوی»
مردم به یک زمامدار نیازمندند، چه خوب باشد و چه بد، برای اینکه در سایه حکومت، مؤمنان به وظایف خود پرداخته و کافران نیز بهره مند شوند، مردم در پناه حکومت زندگی کنند،مالیات جمع آوری شود، با دشمنان جامعه مقابله شود، امنیت برقرار شود و حقوق فرودستان از فرادستان ستانده شود.
اما با استقبال و درخواست کم نظیر مردم و آغاز حکمرانی امام علی(ع)، دوران محافظه کاری اش به پایان می رسد و این همان تفاوت آشکاری است که به گفته شریعتی میان علی و همه انسان ها وجود دارد. لازمه یک حکمرانی پایدار، در نظر گرفتن برخی مصلحت ها و زیرپاگذاشتن برخی اصول اخلاقی است و این با انقلابی گری نمی سازد. همه انقلابی ها پس از رسیده به قدرت الزاماً تن به محافظه کاری هایی می دهند تا به گمان خود، اصل انقلاب و دستاوردهای آن را به باد ندهند. اما علی از همان آغاز خلافتش تن به هیچ مصلحت اندیشی ظاهری نمی دهد و در نهایت هم قربانی عدالتش می شود. برای بیشتر ماندن در قدرت، هیچ اصل دینی و اخلاقی را زیر پا نمی گذارد:
«أتأمرونّی أن اطلب النصر بالجور فیمن ولیّت علیه؟!»
آیا به من دستور می دهید که برای پیروزی خود بر مردم ستم کنم؟! - خطبه 126-
در برابر شورش عظیمی که خوارج به پا کردند و دست به اسلحه بردند، آنها را از حقوق شهروندی شان محروم نکرد، آنها را هم از تکفیر مسلمین و تندوری بر حذر می داشت، چرا که همچون پیامبر معتقد بود که ارتکاب جرم، سبب محرومیت مجرم از حقوقش (ورای عقوبتی که برایش در نظر گرفته شده) نمی شود:
«أقام حق الله فیهم و لم یمنعهم سهمهم من الاسلام»
پیامبر هر مجرمی را طبق قاون الهی مجازات می کرد ولی سهم اسلامی آنها را از بین نمی برد.
شکوه عدالت و انسانیتش را در برخوردش با خوارج می شود دید. تا آنها دست به اسلحه نبردند، جنگ را آغاز نکرد. با مدارا و بزرگ منشی، بیشتر آنها را از طغیانگری منصرف کرد و پس از خواباندن شورش باقی آنها، از نزدیکانش خواست که دست از جنگ با خوراج بردارند، چرا که آنها طالب حق بودند و به خطا رفتند. شیخ عبدالله علایلی فقیه و روشنفکر عرب درباره خطبه 61 امام می گوید:«این سخن با لهجه صریح و صادقانه می رساند که علی تا چه اندازه دشمنان سیاسی خود را که دارای مبدأ و عقیده بوده اند محترم می شمرده است.» (پرتوی از نهج البلاغه،محمد مهدی جعفری،ج1،583)
ام المؤمنین عایشه را که رهبری نخستین شورش مسلحانه علیه حکومت مرکزی را به عهده گرفت، پس از شکستش محترم داشت و حسابرسی اعمال نادرستش را به خدا واگذار کرد. (خطبه 156) در شرح خطبه 43 آورده اند که علی در برابر عصیانگرانی که معرکه صفین را تضعیف کرده و متارکه جنگ می کردند ( و در هر حکومتی به عنوان خائن شناخته می شوند) با مهربانی برخورد کرد و با وجود در خواست برخی اصحابش مبنی بر بازداشت این خائنین فرمود:« اگر ما هرکس را به اتهامی توقیف کنیم، زندان هایمان پر می شود. من برای خود جایز نمی دانم کسی را حبس یا کیفر کنم مگر بعد از آنکه مخالفت آشکار کند.» (همان، ص 493) او تنها راه ایجاد گشایش در امور جامعه و مردم را رفتار عادلانه می دانست. (فأن فی العدل سعة – خطبه 15- )
بر این باور بود که در حکومت های ستمگر و مستبد، مردم به دو دسته تقسیم می شوند: دسته ای نگران از دست دادن دین و معنویت خویش هستند و دسته ای دیگر نیز نگرانی های مادی و دنیوی دارند.(باک یبکی لدینه و باک یبکی لدنیاه) پس اینگونه حکومت ها عامل ایجاد اضطراب و دغدغه های مادی و معنوی و از بین رفتن امنیت روحی و جسمی مردم می شوند. نتیجه وضعیتی به وجود آمدن شکاف و بی اعتمادی بین حکومت و مردم خواهد بود:
«حتی تکون نصرة احدکم من احدکم کنصرة العبد من سیده»
در چنین جوامع استبدادی، رابطه بین مردم همانند رابطه برده و اربابش می شود که توأم با بی اعتمادی و ترس است. – خطبه 98-
دانش و تجربه کم نظیر وی چاره مشکلات جامعه را در اصلاح توأمان حکومت و مردم می داند. به باور وی بین دولت و ملت رابطه متقابل مستحکمی برقرار است که بدون اصلاح یکی، دیگری اصلاح نخواهد شد:
«فلیست تصلح الرعیة الّا بصلاح الولاة و لا تصلح الولاة الّا باستقامة الرعیة»
بدون اصلاح حاکمان، مردم اصلاح نمی شوند و حاکمان نیز تنها با درستکاری مردمان قابل اصلاحند.
- خطبه 216-
علی در دوران انزوایش موی دماغ حاکمان بود و در دوران حکمرانی اش نیز دشمن اصلی قانون شکنان. او سودای یک زندگی انسانی و معقول در سر داشت و برای رسیدن به آن از همه راه های مشروع بهره گرفت. گاه سیاست ورزی محافظه کارانه پیشه کرد و گاه همچون روشنفکری منتقد بود و در نهایت هم در قامت یک حاکم، تجربه قابل تأملی را در اختیار تاریخ گذاشت.
-------------------
توضیح: این نوشته با اندکی تغییر در شماره این هفته نشریه شهروند امروز منتشر شده است.
ساعاتی پیش طیف اکثریت دفتر تحکیم وحدت (بزرگ ترین تشکل دانشجویی کشور) در 
